ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ

Οι Βυζαντινές τοιχογραφίες της Καπνικαρέας

 

Για τη δημιουργία του εικονογραφικού προγράμματος του ναού της Καπνικαρέας, τόσο ο Κόντογλου όσο και ο συνεχιστής του έργου του στο ναό Σπύρος Παπανικολάου, ακολούθησαν, ως επί το πλείστον, βυζαντινούς και κυρίως παλαιολόγειους εικονογραφικούς τύπους. Στους τοίχους του ναού υπάρχει ένα πολύ μεγάλο πλήθος μεμονωμένων μορφών ιεραρχών, αποστόλων, αγίων και μαρτύρων της Εκκλησίας, που εικονίζονται ολόσωμοι, ημίσωμοι ή σε μετάλλια, εικόνες που ανήκουν στον ιστορικό-εορταστικό κύκλο και κοσμούν όχι μόνο την κατώτερη ζώνη αλλά επίσης καμάρες και ζώνες που βρίσκονται ψηλότερα. Στις παραστάσεις του κυρίως ναού και στην καμάρα του ιερού Βήματος περιλαμβάνονται επίσης σκηνές από τον ιστορικό-εορταστικό κύκλο και ειδικότερα δέκα σκηνές από το Δωδεκάορτο (Ευαγγελισμός, Γέννηση, Υπαπαντή, Βάπτιση, Μεταμόρφωση, Βαϊοφόρος, Σταύρωση, Ανάσταση, Ανάληψη, Πεντηκοστή), μία σκηνή από τον κύκλο των Παθών του Χριστού (Μυστικός Δείπνος), καθώς και μία σκηνή από το χριστολογικό κύκλο (Σαμαρείτιδα). Επί πλέον, στο ιερό Βήμα περιλαμβάνονται εικόνες από τον λειτουργικό κύκλο (Κοινωνία των Αποστόλων, συλλειτουργούντες Ιεράρχες, Ετοιμασία του Θρόνου), καθώς και η Πλατυτέρα, εικόνα του δογματικού κύκλου. Εικόνες του δογματικού κύκλου (Παντοκράτωρ, Προφήτες, Ευαγγελιστές) συναπαρτίζουν το εικονογραφικό πρόγραμμα του τρούλλου, όπου περιλαμβάνεται και μια εικόνα του λειτουργικού κύκλου (η Δέηση με την Παναγία, τον Πρόδρομο και αγγελικές δυνάμεις).

Παρατηρώντας το εικονογραφικό πρόγραμμα της Καπνικαρέας, διαπιστώνουμε ότι, η εξιστόρηση των γεγονότων  από τη ζωή του Ιησού δεν παρουσιάζεται με τέτοιο τρόπο ώστε να ακολουθεί τη χρονολογική ακολουθία των γεγονότων, αλλά φαίνεται να υπάρχει κατά τμήματα μία επιμέρους εννοιολογική σύνδεση των θεμάτων. Έτσι, το εικονογραφικό πρόγραμμα του ανατολικού σκέλους του σταυρού εντάσσεται στο εικονογραφικό πρόγραμμα του ιερού Βήματος. Ακριβώς απέναντι, στο δυτικό σκέλος, ιστορήθηκαν, όπως συνηθίζεται, γεγονότα που συνδέονται με το Πάθος και την Ανάσταση του Ιησού. Στο νότιο σκέλος του σταυρού οι παραστάσεις της Γέννησης, της Μεταμόρφωσης και του Μυστικού Δείπνου φαίνεται να έχουν σαν κοινό συνδετικό κρίκο τη συσχέτισή τους με πρόσωπα και προφητείες της Παλαιάς Διαθήκης, ενώ οι παραστάσεις του βόρειου σκέλους θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχουν σαν κοινή εννοιολογική αναφορά την αναγνώριση της θεότητας του Ιησού από τους ανθρώπους (προφήτης Συμεών, Ιωάννης ο Πρόδρομος, Σαμαρείτιδα).

 

Άποψη από το εσωτερικό του ναού

Άποψη από το εσωτερικό του ναού

 

Όσον αφορά στην εκτέλεση των τοιχογραφιών, σημειώνεται διαφορά στην τεχνοτροπία με την οποία οι δύο καλλιτέχνες εργάστηκαν στο ναό. Έτσι, ενώ ο Κόντογλου φιλοτέχνησε τις εικόνες με την τεχνική της νωπογραφίας (φρέσκο), ο Παπανικολάου συνέχισε την εικονογράφηση με την τεχνική της ξηρογραφίας.

Από την πλευρά του ο Κόντογλου, γνωρίζοντας πως η Καπνικαρέα είναι ένα από τα λίγα σωζόμενα βυζαντινά μνημεία της Αθήνας χρησιμοποίησε σε αυτό την τεχνική της νωπογραφίας, μια δύσκολη τεχνική που, όμως, είναι αρχαία και το αποτέλεσμά της είναι πιο κατανυκτικό και πνευματικό, κατά τα λεγόμενά του:

…«Σημείωσε ότι αυτή η εργασία είναι σκληρά, και δεν στέργει να χασομερήσης το ελάχιστον, και την ημέραν οπού θα δουλεύσης εις αυτήν, ούτε θα φάγης, ούτε θα καθήσης, από όρθρου βαθέος έως εσπέρας. Και μ’ όλα ταύτα έχει τόσην γλυκύτητα και φέρνει τόσην πνευματικήν όρεξιν και είναι τόσο ευλογημένη, οπού, με όλην την κούρασιν, δεν θέλεις να αφίσης το πινέλλον από το χέρι σου. ‘’Γεύσασθε και ίδετε’’».

 

 

 

 

 

Άδεια Creative Commons
Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση-Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές .

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s