ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΦΑΣΕΙΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΤΟΥ ΝΑΟΥ

Οι διάφορες φάσεις τοιχογράφησης του ναού

 

Για την εικονογράφηση του ναού της Καπνικαρέας στους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους δεν υπάρχει καμία αναφορά ή μαρτυρία σε γραπτές πηγές, απ’ όσο γνωρίζουμε τουλάχιστον μέχρι σήμερα.

Στους νεότερους χρόνους και αρκετά χρόνια μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, ο ναός διακοσμήθηκε με ελαιογραφίες Ναζαρηνής τεχνοτροπίας, όπως συνηθιζόταν την εποχή εκείνη στους περισσότερους ναούς, τόσο της αθηναϊκής πρωτεύουσας όσο και της υπόλοιπης Ελλάδα[1]. Για τον ακριβή χρόνο εκτελέσεως της πρώτης εικονογραφικής διακόσμησης του ναού δεν υπάρχει χρονολόγηση στις τοιχογραφίες, σε κάποιες από τις οποίες υπάρχουν μόνο αφιερωματικές επιγραφές που μαρτυρούν τους χορηγούς τους. Μόνο ο  Κ. Καβαρνός, αναφερόμενος στην εικονογράφηση της Καπνικαρέας πριν τον Κόντογλου, γράφει ότι «οι τοίχοι της είχον καλυφθή τω̧ 1900 με νεωτεριστικάς αγιογραφίας κακής εκτελέσεως, με ελαιοχρώματα»[2]. Εικόνες ναζαρηνής τεχνοτροπίας[3] στο ναό της Καπνικαρέας σώζονται σήμερα στους τοίχους του εξωνάρθηκα, του νάρθηκα και του παρεκκλησίου της Αγίας Βαρβάρας.

Μετά την επίσημη ανακήρυξη του ναού της Καπνικαρέας σε πανεπιστημιακό ναό το 1931, μία επιτροπή από καθηγητές της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ανέλαβε τη συντήρηση του ναού και τη βελτίωση της εμφάνισής του σύμφωνα με την πρέπουσα αρχαιοπρεπή του μορφή. Η επιτροπή αυτή, ανάμεσα στους οποίους υπήρξαν ο Αμίλκας Αλιβιζάτος, ο καθηγητής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Αναστάσιος Ορλάνδος και ο καθηγητής της Ιστορίας των Θρησκευμάτων της Θεολογική Σχολής Αθηνών Λεωνίδας Φιλιππίδης[4],  ανέθεσε το 1942 στον Κόντογλου τη διακόσμηση του ναού με εικόνες Βυζαντινής τεχνοτροπίας[5].

Γνωρίζουμε, λοιπόν, πως το εικονογραφικό έργο[6] του Κόντογλου στην Καπνικαρέα ξεκίνησε το 1942 και διήρκησε τουλάχιστον μέχρι και το 1959[7]. Τόσο για την έναρξη της εικονογράφησης[8] στο ναό όσο και για ορισμένα από τα τελευταία έργα του εκεί, υπάρχει η χρονολόγηση από τον ίδιο τον Κόντογλου σε φωτογραφίες των τοιχογραφιών που παραθέτει στο έργο του «Έκφρασις της ορθοδόξου εικονογραφίας»[9]. Κατόπιν, διαπιστώνουμε ότι από το 1961 υπάρχουν στο ναό ενυπόγραφα έργα του μαθητή και βοηθού του Κόντογλου στην εικονογράφηση της Καπνικαρέας Σπυρίδωνος Παπανικολάου, ο οποίος και ολοκλήρωσε στη συνέχεια την εικονογράφηση των υπόλοιπων τμημάτων του ναού. Έτσι, τα έτη 1942 και 1961 μπορούν με ασφάλεια να σηματοδοτήσουν τα χρονικά όρια του εικονογραφικού έργου του Κόντογλου στο ναό, το οποίο διαιρείται σε πολλές φάσεις[10], κάποιες από τις οποίες απείχαν μεταξύ τους κατά ένα διάστημα αρκετών ετών.

Στην πρώτη φάση, το 1942, εικονογραφήθηκε η αψίδα του ιερού Βήματος με την Πλατυτέρα[11], την Κοινωνία των Αποστόλων και τους Συλλειτουργούντες Ιεράρχες[12]. Για το γεγονός ότι ο Κόντογλου αρχικά ιστόρησε στο ναό της Καπνικαρέας μόνο τις τρεις αυτές παραστάσεις, μας παρέχει μαρτυρία και ο ίδιος σε κείμενό του όπου, σχολιάζοντας μεταξύ άλλων τις εικόνες δυτικού τύπου, γράφει: «Παλιές είναι κι’ άλλες τρεις εκκλησιές μέσα στην Αθήνα, χτισμένες πριν την πάρουνε οι Τούρκοι: η Καπνικαρέα, οι άγιοι Θεόδωροι κι’ ο άγιος Ελευθέριος. Από μέσα είναι ζωγραφισμένες με τωρινές αγιογραφίες που καλά θα κάνανε να τις ξύσουνε για να μη χαλάνε τα όμορφα αυτά χτίρια. Μονάχα στην Καπνικαρέα έχω ζωγραφίσει στον φρέσκον ασβέστη, κατά το αρχαίο σύστημα, τη χυβάδα του ιερού με την Πλατυτέρα, το «Λάβετε φάγετε» και τέσσερις ιεράρχες. Αυτές οι εκκλησιές έπρεπε να ζωγραφισθούνε με βυζαντινή αγιογραφία, ώστε να κατασταθούνε αληθινά μνημεία βυζαντινής τέχνης για την Αθήνα, που δεν έχει τίποτα τέτοιο να δει κανένας…»[13].

Το πρώτο υπογεγραμμένο έργο του Κόντογλου στο ναό της Καπνικαρέας είναι η ολόσωμη μορφή του Αποστόλου Πέτρου, που βρίσκεται στο βόρειο τοίχο και χρονολογείται στο 1948[14].

Η υπογραφή του Κόντογλου

Η υπογραφή του Κόντογλου

Μετά από λίγα χρόνια, το 1951[15], ο Κόντογλου επανέρχεται στο ναό της Καπνικαρέας και συμπληρώνει, σε δεύτερη φάση, το εικονογραφικό πρόγραμμα του ιερού Βήματος με τις παραστάσεις της Πεντηκοστής και της Ανάληψης[16] στις καμάρες του Βήματος και του ανατολικού σκέλους του σταυρού, αντίστοιχα. Την ίδια περίπου εποχή εικονογράφησε και τα μετάλλια των Ιεραρχών κάτω από τις παραστάσεις αυτές, τους Αρχαγγέλους στις κόγχες των πλαϊνών τοίχων του Βήματος και τους Αθηναίους Ιεράρχες Διονύσιο Αρεοπαγίτη και Κλημάτιο μαζί με εξαπτέρυγα σεραφείμ στους πλάγιους τοίχους του ανατολικού σκέλους του σταυρού[17]. Στην τρίτη φάση, που ακολουθεί αμέσως μετά, ξεκινά η εικονογράφηση του τρούλλου. Τμήμα από την εικόνα του προφήτη Ιωνά, που παραθέτει ο Κόντογλου στην «Έκφραση»[18], το τοποθετεί χρονολογικά στο έτος 1952, ενώ σχέδιο από την εικόνα του Παντοκράτορα της Καπνικαρέας φέρει τη χρονολογία 1953[19]. Στην ίδια αυτή φάση τοποθετούμε χρονολογικά και την ιστόρηση των Ευαγγελιστών στα σφαιρικά τρίγωνα του τρούλλου. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο Κόντογλου δεν υπογράφει κανένα από τα παραπάνω έργα του στο ιερό Βήμα και στον τρούλλο και αυτό πιστεύουμε πως οφείλεται στον ταπεινό του χαρακτήρα και στη βαθιά του ευλάβεια, καθώς και στο ότι στόχος του ήταν η ανάδειξη του βυζαντινού μνημείου της Καπνικαρέας, μέσα από την ιστόρησή του με βυζαντινές εικόνες, και όχι η προσωπική του προβολή ή ανάμνηση[20]. Παρόλα αυτά φαίνεται ότι μέχρι και το τέλος της τρίτης φάσης ο Κόντογλου εργαζόταν μόνος του στο ναό της Καπνικαρέας, αφού σε φωτογραφίες από τα έργα, που παραθέτει στην «Έκφραση», υπογράφει «Διά χειρός Φωτίου».

Υπογραφή στον Ευαγγελισμό

Υπογραφή στον Ευαγγελισμό

Το έτος 1954 ξεκινάει μια νέα φάση εικονογράφησης του ναού με τη διακόσμηση τμημάτων του κυρίως ναού, όπου ο Κόντογλου ιστορεί την παράσταση του Ευαγγελισμού[21] και εικόνες Αθηναίων μαρτύρων και άλλων αγίων στα τόξα των ανατολικών γωνιακών διαμερισμάτων. Από την εποχή αυτή ο Κόντογλου αρχίζει να αναφέρει τη συνοδεία μαθητών, όπως φαίνεται στην υπογραφή που έβαλε στο νότιο τμήμα της παράστασης του Ευαγγελισμού: «έτους α̧πνδ’ + μηνός Ιουλίου+ / Φώτιος Κόντογλουc μετά της συνοδίας εποίει».

DSC_4829.JPGc

Την επόμενη χρονιά, το 1955, συνεχίζει την ιστόρηση του κυρίως ναού με σκηνές από το Δωδεκάορτο και με εικόνες αγίων. Στη φάση αυτή έχει βοηθούς τον Παντελή Οδάμπαση, τον Σπύρο Παπανικολάου και τον Ράλλη Κοψίδη, τους οποίους κατονομάζει στις επιγραφές των παραστάσεων της Βάπτισης και του Χριστού συνδιαλεγόμενου με τη Σαμαρείτιδα. Την ίδια χρονιά, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κ. Καβαρνού δημιουργήθηκαν και οι παραστάσεις της Μεταμόρφωσης, της Υπαπαντής, της Γέννησης και του Μυστικού Δείπνου. Ωστόσο, σε φωτογραφία από την παράσταση του Μυστικού Δείπνου στην Καπνικαρέα, που παραθέτει ο Κόντογλου στην «Έκφραση», χρονολογεί την εικόνα στο 1956 και υπογράφει «Διά χειρός Φωτίου και των μαθητών αυτού»[22].

DSC_4826a.jpga

Στο 1959 χρονολογούνται από τον Κόντογλου στην «Έκφραση» οι ολόσωμες μορφές του Αγίου Αθανασίου Αλεξανδρείας, του Αγίου Ιγνατίου του Θεοφόρου και του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού όπως και το στηθάριο του Αποστόλου Τίτου που εικονίζονται στο νότιο τοίχο του κυρίως ναού, αλλά και η ολόσωμη φιγούρα του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου στο βόρειο τοίχο. Στην ίδια περίπου εποχή, δηλαδή στο έτος 1959, θα πρέπει να τοποθετηθούν και οι εικόνες του Αποστόλου Παύλου, του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης[23] και του Αποστόλου Τιμοθέου στο νότιο τοίχο καθώς και εκείνη του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού στο βόρειο τοίχο.

Υπογραφή του Παπανικολάου

Υπογραφή του Παπανικολάου

Το 1961 διαπιστώνουμε, από τις υπογραφές, ότι συνεχίζει την εικονογράφηση του ναού ο μαθητής του Κόντογλου Σπυρίδων Παπανικολάου[24], με τις δεσποτικές εικόνες του Χριστού και της Παναγίας στο τέμπλο του ναού. Το 1963 ο Σπ. Παπανικολάου, με βοηθό τον Γεώργιο Καρποδίνη, ολοκληρώνει τη διακόσμηση του ιερού Βήματος με την εικονογράφηση της Προθέσεως και του Διακονικού, όπως φαίνεται και από τις αντίστοιχες χρονολογημένες υπογραφές του στις παραστάσεις της Θυσίας του Αβραάμ, στην πρόθεση, και των Τριών Παίδων εν καμίνω, στο διακονικό. Στη συνέχεια, ο Παπανικολάου εικονογραφεί τα εναπομείναντα τμήματα του κυρίως ναού με εικόνες αγίων, με εξαπτέρυγα σεραφείμ και με τις παραστάσεις του Νιπτήρα και της Προδοσίας. Πιθανότατα η ολοκλήρωση του έργου του έγινε το έτος 1964, έτος κατά το οποίο υπάρχουν και οι τελευταίες υπογραφές[25] του στο ναό, όπου και πάλι αναφέρεται σαν βοηθός του ο Γ. Καρποδίνης.

 

 

 

 

 

 


[1] Για τη Ναζαρηνή τεχνοτροπία και την επίδρασή της στην Ελλάδα βλ.: Στουφή-Πουλημένου, Στον Φ. Κόντογλου, σ. 9-20, Φριλίγκος, Κωνσταντίνος Φανέλλης, σ. 49-84.

[2] Καβαρνού, Συναντήσεις, σ. 63.

[3]  Οι τοιχογραφίες αυτές καθαρίσθηκαν πρόσφατα από συνεργείο συντήρησης έργων τέχνης της 1ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Αθηνών.

[4]  Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημιακού ναού Εισοδίων της Θεοτόκου, έτος 1942.

[5]  Καβαρνού, Συναντήσεις, ό.π.

[6]  Το σύνολο του εικονογραφικού έργου του Κόντογλου, κοσμικό και εκκλησιαστικό, έχει καταγράψει και μελετήσει ο Καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης κ. Ν. Ζίας στο σύγγραμμά του Φώτης Κόντογλου: ζωγράφος. Στον τόμο αυτό περιλαμβάνονται και δύο φάσεις εικονογράφησης της Καπνικαρέας. Βλ. Ζίας, Κόντογλου, σ. 110-111, 128-129, όπου και εικόνες από μακέτες.

[7]  Ο Κ. Καβαρνός αναφέρει: «Πρόσθετος εργασία έγινε τω 1958 και 1959, ίσως και αργότερα». Βλ.  Καβαρνού, Συναντήσεις, σ. 64 κ.ε.

[8]  Έναν πρώτο κατάλογο των τοιχογραφιών του ναού παραθέτει ο Γ. Μαστορόπουλος στο Συλλογικό έργο, Μνήμη Κόντογλου, σ. 299-300, όπου όμως υπάρχουν κάποιες χρονολογικές ανακρίβειες, ενώ ο Άγιος Αρτέμιος που φέρεται ως έργο του Κόντογλου είναι εικόνα που, θα πρέπει να την αποδώσουμε στον Σπ. Παπανικολάου, εξαιτίας των τεχνοτροπικών χαρακτηριστικών της.

[9]  Κόντογλου, Έκφρασις, Τόμ. Β’, πίν. 30, 42, 48, 56-57, 60, 133-137, 139, 160.

[10]  Σημαντική μαρτυρία για τις διάφορες φάσεις εικονογράφησης του ναού μας παρέχει στο βιβλίο του «Συναντήσεις με τον Κόντογλου» ο Κωνσταντίνος Καβαρνός, δεδομένου ότι ο Κόντογλου δεν υπογράφει όλα τα έργα του στο ναό. Ο Κωνσταντίνος Καβαρνός, όντας περιοδεύων Υφηγητής του τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, κατά το 1948 είχε ως αποστολή να μελετήσει τα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής στην Αγγλία, τη Γαλλία και την Ελλάδα[10]. Εκείνο τον καιρό, κατόπιν υποδείξεως του φιλολόγου Βασιλείου Λαούρδα, υποτρόφου τότε του Βρετανικού Συμβουλίου, γνώρισε σε πρώτη φάση κάποια από τα γραπτά έργα του Κόντογλου και μέσα από αυτά ήρθε σε επαφή με τη σκέψη και τον χαρακτήρα του, για τον οποίο θα γράψει: «Ο Φώτης Κόντογλου είναι χωρίς αμφιβολία ένα από τα πιο πρωτότυπα και γερά πνεύματα της συγχρόνου Ελλάδος. Είναι ταυτόχρονα λογοτέχνης, στοχαστής, ζωγράφος, και σ’ όλες αυτές τις ιδιότητες φανερώνει πρωτοτυπία, στερεότητα και δύναμι. Το έργο του είναι ενσωμάτωσις και διδασκαλία μεγάλων αληθειών και αξιών. Εκείνος που θα μελετήση τα έργα του Κόντογλου, είτε λογοτεχνήματα είναι, είτε θρησκευτικά γραψίματα, είτε ζωγραφιές, θα γίνη σοφώτερος και καλλίτερος. Από την αρχή της επαφής του με αυτά, αισθάνεται τον εαυτόν του να υψώνεται πάνω από τις μικρότητες της ανθρωπίνης ζωής και να βλέπη τα σπουδαία της πράγματα. Αισθάνεται τον εαυτό του να λυτρώνεται από τον ίλιγγο τας καθημερινής ζωής, και ν’ αποκτά μια σταθερή και ισορροπημένη στάσι προς την πραγματικότητα. Ανοίγουν τα μάτια της ψυχής του, και βλέπει με διαύγεια πράγματα που δεν έβλεπε πριν ή που έβλεπε μόνον σκοτεινά. Βλέπει ποιες σχέσεις έχει προς την φύσι, τους συνανθρώπους του και τον Θεό, και ποιες πρέπει να έχη. Βλέπει ποια στάσι πρέπει να πάρη προς την δική του Παράδοσι και προς τις ξένες παραδόσεις, προς το παρελθόν και το παρόν, προς το αιώνιο και το νέο. Στο έργο του Κόντογλου βρίσκονται πολύτιμα κριτήρια, με τα οποία μπορούμε να κρίνωμεν όχι μόνον τα δικά μας έργα, αλλά και τα ξένα. Βρίσκομε, επίσης, πολλές από τις προϋποθέσεις για μια ηθική και πνευματική αναγέννηση στον τόπο μας…»[10].

Στα επόμενα έτη (1952) ο Καβαρνός γνώρισε από κοντά τον Κόντογλου, την εποχή που ακόμη ζούσε στο γκαράζ, και στη συνέχεια οι δύο τους συνδέθηκαν πνευματικά αλλά και φιλικά με δεσμούς αμοιβαίας και ειλικρινούς εκτίμησης. Κατά τη διάρκεια των συναντήσεών τους, εκτός από τις συζητήσεις για διάφορα  θέματα περί της φιλοσοφίας, της λογοτεχνίας, των τεχνών, της βυζαντινής εικονογραφίας και μουσικής κ.α., επισκέφθηκαν μαζί ναούς που είχε εικονογραφήσει ή ακόμα εικονογραφούσε ο Κόντογλου. Ο Καβαρνός καταγράφει στο βιβλίο του όλους τους ναούς που επισκέφθηκε με τον Κόντογλου καθώς και τα έργα του Κόντογλου στους ναούς εκείνους. Ένας από τους ναούς που αναφέρει είναι και ο ναός της Καπνικαρέας, τον οποίο επισκέφθηκαν το φθινόπωρο του 1954. Παρά το γεγονός ότι όταν επισκέφθηκαν το ναό η δουλειά του Κόντογλου εκεί ήταν ακόμα σε εξέλιξη, ο Καβαρνός αναφέρει τα έργα και περιγράφει τις διαφορετικές φάσεις διακοσμήσεως του ναού μέχρι και το 1959, ή ‘ίσως και αργότερα’, όπως αναφέρει[10], μέχρι δηλαδή το τέλος της εικονογραφικής δουλειάς του Κόντογλου στο ναό. Βλ. Καβαρνού, Συναντήσεις, σ. 15-17, 63-66.

[11]  Κόντογλου, Έκφρασις, Τόμ. Β’, πίν. 42.

[12]  Κόντογλου, Έκφρασις, Τόμ. Β’, πίν. 48. Στο ίδιο έτος με την Πλατυτέρα (1942) χρονολογεί ο Κόντογλου και την εικόνα των Συλλειτουργούντων Ιεραρχών στο ιερό Βήμα.

[13]  Χατζηφώτη, Αθησαύριστα κείμενα, σ. 58.

[14]  Ο Κ. Καβαρνός αναφέρει ότι η μορφή του Αποστόλου Πέτρου εικονογραφήθηκε το 1958. Βλ. Καβαρνού, Συναντήσεις, σ. 66.

[15]  Την επιτροπή του πανεπιστημιακού ναού της Καπνικαρέας το 1951 απάρτιζαν οι Καθηγητές της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών:  Παναγιώτης Τρεμπέλας, Λεωνίδας Φιλιππίδης και  Βασίλειος Βέλλας, οι οποίοι ανέθεσαν τότε τη δουλειά και πάλι στον Κόντογλου. Βλ. Ιστορικό αρχείο Πανεπιστημιακού ναού Εισοδίων της Θεοτόκου, έτος 1951.

[16]  Ο Κόντογλου σε τμήμα της εικόνας της Αναλήψεως,  που παραθέτει στην «Έκφραση», χρονολογεί την παράσταση στο 1951.  Κόντογλου, Έκφρασις, Τόμ. Β’, πίν. 56-57.

[17]  Καβαρνού, Συναντήσεις, σ. 64.

[18]  Κόντογλου, Έκφρασις, Τόμ. Β’, πίν. 30.

[19]  Στο σχέδιο αυτό, που είναι σε διαστάσεις 105 Χ 76 εκ., ο Κόντογλου σημειώνει ότι είναι «εις το τελικόν μέγεθος». Το σχέδιο δημιουργήθηκε με κάρβουνο και υδατόχρωμα και σήμερα βρίσκεται στην Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως στη Βοστώνη. Βλ. Ζίας, Κόντογλου, εικ. 382-383.

[20]  Ο Κόντογλου σε άρθρο του με τίτλο «Οι ταπεινοί αγιογράφοι της Τουρκοκρατίας» στην «Κιβωτό» σημειώνει: «Μακάριοι και τρισμακάριοι είσαστε σεις οι καταφρονεμένοι αγιογράφοι. Γιατί πεθάνατε χωρίς να ταράξει την ειρήνη σας το παίνεμα των ανθρώπων. Εσείς δεν δουλέψατε για τη ματαιοδοξία, αλλά σαν πουλιά καλλικέλαδα υμνήσατε τον Κύριο. Τον υμνήσατε μαζί με τον ήλιο, με τη σελήνη, με την πάχνη, με το χαλάζι, με τα κέδρα και μ’ όλα τα ξύλα του δρυμού. ‘‘Μακάριοι οι άμωμοι εν οδώ οι πορευόμενοι εν νόμω Κυρίου. Μακάριοι οι εξερευνώντες τα μαρτύρια αυτού, εν όλη καρδία εκζητήσουσιν αυτόν’’. Ας είνε παρατημένα τα έργα σας στην αλησμονιά, ας περπατάνε τα μολυντήρια απάνω στους άγιους, ας υφαίνει απάνω τους το πανί του το ρογίδι (αράχνη). Εσείς βρισκόσαστε στην ειρήνη, στον ήσυχο τον τόπο, στα μέρη του Χριστού. Κι’ εμείς οι λιγοστοί που τιμάμε τα αγιασμένα έργα τους, ας καταφρονιόμαστε από τον κόσμο, όπως καταφρονεθήκανε κ’ εκείνοι». Βλ. Κιβωτός, σ. 37.

[21]  Η μακέτα (αυγοτέμπερα σε διαστάσεις 34 Χ 52 εκ.) για το βόρειο τμήμα της παράστασης του Ευαγγελισμού χρονολογείται επίσης στο 1954 και φέρει την υπογραφή του Κόντογλου.  Το  έργο είναι αφιερωμένο στον εκδότη και φίλο του Κόντογλου Αλέξανδρο Παπαδημητρίου και σήμερα βρίσκεται στην Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως στη Βοστώνη. Βλ. Ζίας, Κόντογλου, εικ. 384.

[22]  Κόντογλου, Έκφρασις, Τόμ. Β’, πίν. 60.

[23]  Την εικόνα του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης από την τοιχογραφία της Καπνικαρέας παραθέτει ο Κόντογλου στον Α’ Τόμο της «Έκφρασης» και το υπογράφει ο ίδιος, χωρίς όμως να χρονολογεί το έργο. Βλ. Κόντογλου, Έκφρασις, Τόμ.Α’, σ. 312, 501.

[24]  Το μεταγενέστερο έργο του Σπ. Παπανικολάου περιέχει ένα εξίσου μεγάλο πλήθος εικόνων και διαφέρει ως προς το ύφος και την τεχνοτροπία.

[25]  Υπογεγραμμένες από τον Σπ. Παπανικολάου και χρονολογημένες στο έτος 1964 είναι οι εικόνες του Νιπτήρα, της Προδοσίας και του Αγίου Μερκουρίου στα δυτικά γωνιακά διαμερίσματα του κυρίως ναού.

 

 

 
Άδεια Creative Commons
Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση-Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές .

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s