ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Η τοιχοποιία του ναού της Καπνικαρέας στα χαμηλά μέρη έχει σχηματιστεί από δόμους, κάποιοι από τους οποίους προέρχονται από παλαιοχριστιανικά μνημεία. Οι δόμοι είναι τοποθετημένοι με τέτοιο τρόπο, ώστε να σχηματίζουν σταυρούς, ενώ η χρήση ογκωδών όρθιων πρισματικών λίθων στις γωνίες ή κατά αποστάσεις στα κάτω μέρη των τοίχων ήταν συνηθισμένη, προκειμένου να δίνεται στο κτίριο κάποιο μνημειακό ύφος αλλά και η «εντύπωση ευστάθειας»[1].

Τοιχοποιία στα χαμηλά τμήματα

Τοιχοποιία στα χαμηλά τμήματα

Στα ανώτερα μέρη η τοιχοποιία είναι οργανωμένη σύμφωνα με το τυπικό πλινθοπερίκλειστο ή πλινθοπερίβλητο σύστημα, το οποίο υπήρξε μία από τις νέες μεθόδους που διαμορφώθηκε, εξελίχθηκε και τελικά κυριάρχησε για μεγάλο χρονικό διάστημα στον ελλαδικό χώρο. Σύμφωνα, λοιπόν, μ’ αυτό το σύστημα τοιχοποιΐας καλά λαξευμένοι πωρόλιθοι με ορθογώνιο σχήμα κτίζονται κατά στρώσεις και στους αρμούς, τόσο στους οριζόντιους όσο και στους κάθετους, παρεμβάλλεται μια σειρά από λεπτά τούβλα (πλίνθοι).

Λεπτομέρεια παραθύρου αετώματος προστώου.

Λεπτομέρεια παραθύρου αετώματος προστώου.

Η στέγαση του ναού είναι βαθμιδωτή και στην κορυφή του διαγράφονται ευκρινώς οι τονισμένες με οδοντωτό γείσο κεραίες του σταυρού, στη διασταύρωση των οποίων δεσπόζει κομψότατος αθηναϊκός τρούλλος. Η στέγαση των παραβημάτων είναι μονοκλινής και χαμηλότερη από αυτή του σταυρικού ναού. Ο νάρθηκας στεγάζεται επίσης με μονοκλινή στέγη που έχει όμως κλίση προς τα δυτικά του ναού.

Ανατολική όψη Καπνικαρέας.

Ανατολική όψη Καπνικαρέας.

Στην ανατολική πλευρά του ναού προεξέχουν οι τρεις κόγχες του ιερού βήματος, από τις οποίες η κεντρική είναι πολύ ψηλότερη και πλατύτερη φτάνοντας σχεδόν μέχρι το ύψος του αετώματος του ανατολικού σκέλους του σταυρού. Οι κόγχες είναι τρίπλευρες και στο ύψος της ποδιάς των παραθύρων τους υπάρχει λίθινος κοσμήτης με λοξότμητη διατομή[2], που περιτρέχει συνεχόμενα όλες τις κόγχες και στις τρεις πλευρές τους.  Η μεσαία κόγχη έχει ένα τρίλοβο παράθυρο, ενώ οι κόγχες των παραβημάτων έχουν από ένα δίλοβο παράθυρο. Όλοι οι λοβοί των παραθύρων χωρίζονται μεταξύ τους με μαρμάρινους λεπτούς αμφικιονίσκους, οι οποίοι φέρουν βάση και επίθημα. Το επίθημα έχει ανάγλυφα σχέδια, ενώ επάνω στον κάθενα από τους κιονίσκους υπάρχει ανάγλυφο σχέδιο, με καρδιόσχημο φυτικό διάκοσμο που παρουσιάζει ομοιότητα με αντίστοιχο στο τέμπλο της Παναγίας του Οσίου Λουκά στη Βοιωτία[3].

Γύρω από τους λοβούς των παραθύρων και μέχρι το ύψος της γενέσεώς τους υπάρχει μια σειρά από πλίνθινο τόξο[4], το οποίο στέφεται από οδοντωτή ταινία. Η οδοντωτή ταινία συνεχίζεται ευθύγραμμα και στις πλάγιες πλευρές των κογχών, ενώ στην κεντρική κόγχη υπάρχει μια επιπλέον σειρά οδοντωτής ταινίας πάνω από το παράθυρο, να απλώνεται σε ευθεία γραμμή σε όλες τις πλευρές της κόγχης. Πάνω από την οδοντωτή ταινία που στέφει τους λοβούς των παραθύρων υπάρχει, διαφορετικός σε κάθε παράθυρο, κεραμοπλαστικός διάκοσμος, που σχηματίζεται από σειρές μικρών πλίνθων σε κάθετη και κυρίως ευθεία διάταξη.

Εντοιχισμένα γλυπτά στο προστώο.

Εντοιχισμένα γλυπτά στο προστώο.

Το προστώο της Καπνικαρέας απαρτίζεται από δύο δίλοβα και δύο μονόλοβα ανοίγματα που σχηματίζουν τόξα. Τα δίλοβα ανοίγματα χωρίζονται μεταξύ τους με κίονες. Από το ύψος των κιονοκράνων και του μαρμάρινου γείσου ξεκινούν οι λοβοί των ανοιγμάτων, οι οποίοι στέφονται από διπλή σειρά πλίνθινων τόξων. Στο μέσον του προστώου και μεταξύ των πλίνθινων τόξων δύο ανοιγμάτων, αξιοπρόσεκτος είναι ο πλαστικός διάκοσμος που δημιουργείται με ψευδοκουφικά κεραμικά συμπλέγματα[7].Στη δυτική πλευρά του ναού, όπως αναφέραμε παραπάνω, προστέθηκε,  μεταγενέστερα από την εποχή κατασκευής του ναού, προστώο τα τοξωτά ανοίγματα του οποίου καλύφθηκαν, στη συνέχεια, με υαλοστάσια και μεταλλικά πλέγματα και έτσι σήμερα έχει τη μορφή εξωνάρθηκα[5]. Το προστώο στηρίζεται σε ογκώδεις πεσσούς και λεπτούς κίονες. Οι κίονες φέρουν κιονόκρανα, ενώ στους πεσσούς έχει εντοιχιστεί μαρμάρινος λοξότμητος κοσμήτης καθώς και άλλα spolia γλυπτών, δύο εκ των οποίων είναι κιονόκρανα και προέρχονταν πιθανότατα από προγενέστερα κτίσματα. Στη νοτιοδυτική γωνία του προστώου είναι ενσωματωμένο ένα από τα κιονόκρανα, το οποίο είναι τεκτονικό[6].

Η στέγαση του προστώου διαμορφώθηκε με τέσσερις δικλινείς στέγες που βρίσκονται επάνω σε ισάριθμους θόλους. Στην απόληξη κάθε στέγης  σχηματίζεται αέτωμα πάνω στο οποίο βρίσκεται ένα μονόλοβο παράθυρο. Κάθε παράθυρο πλαισιώνεται από διπλή σειρά πλίνθινων τόξων και από δύο τεταρτοκυκλικά πτερύγια[8], που φτάνουν σχεδόν μέχρι το μέσον του ύψους του παραθύρου και σχηματίζονται από μία σειρά πλίνθων. Στα αετώματα των στεγών, τόσο μέσα όσο και έξω από τα πτερύγια, υπάρχει πλούσιος κεραμοπλαστικός διάκοσμος[9]. Μέσα στο αριστερό πτερύγιο του πρώτου αετώματος στη βορειοδυτική πλευρά του προστώου διακρίνεται ο σχηματισμός του γράμματος S.

Λεπτομέρεια κεραμοπλαστικού διακόσμου.

Λεπτομέρεια κεραμοπλαστικού διακόσμου.

Δίπλα στην τελευταία στέγη βορειοδυτικά του ναού υψώνεται το καμπαναριό, που είναι πολύ μεταγενέστερης κατασκευής.

Στη νότια πλευρά του ναού προστέθηκε, μεταγενέστερα και κατά την ίδια εποχή που κατασκευάστηκε και το προστώο, ένα πρόπυλο το οποίο στηρίζεται σε δύο αράβδωτους κομψούς κίονες που φέρουν μικρά τεκτονικά κιονόκρανα[10]. Η στέγαση του πρόπυλου γίνεται με καμάρα, ενώ η στέγη του, τονισμένη με οδοντωτό γείσο, σχηματίζει αετώματα και στις τρεις πλευρές της. Από το ύψος των κιονόκρανων και επάνω ξεκινούν πλίνθινα τόξα, ένα μεγάλο στην πρόσοψη και δύο πολύ μικρότερα στις πλαϊνές του πλευρές, που σχηματίζονται από μία σειρά τούβλων. Πάνω από τη θύρα που στεγάζει το πρόπυλο φιλοτεχνήθηκε η ψηφιδωτή παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας, έργο της Έλλης Βοΐλα. Η θύρα αυτή του ναού φέρει μαρμάρινο πλαίσιο με αξιοπρόσεκτο ανάγλυφο διάκοσμο.

Νότιο πρόπυλο Καπνικαρέας.

Νότιο πρόπυλο Καπνικαρέας.

Στην ίδια πλευρά του ναού, το αέτωμα του νότιου σκέλους του σταυρού τονίζεται με το οδοντωτό γείσο της στέγης, το δίλοβο παράθυρο και τον λίθινο λοξότμητο κοσμήτη όπου πατά το παράθυρο και υπογραμμίζει το πλάτος της οριζόντιας κεραίας του σταυρού. Οι λοβοί του παραθύρου χωρίζονται παρόμοια, όπως και στα άλλα δίλοβα παράθυρα, δηλαδή με μαρμάρινο αμφικιονίσκο που έχει επίθημα με ανάγλυφα σχέδια. Γύρω από το παράθυρο υπάρχουν δύο σειρές από πλίνθινα τόξα. Η πρώτη σειρά περιτρέχει και τους δύο λοβούς του παραθύρου, ενώ η δεύτερη σχηματίζει ένα ευρύτερο τόξο. Μέσα στο τύμπανο που σχηματίζεται μεταξύ των πλίνθινων τόξων διακρίνεται κεραμοπλαστικός διάκοσμος, σχηματισμένος με παράλληλες κάθετες και οριζόντιες σειρές πλίνθων. Το ευρύτερο τόξο του παράθυρου στέφεται με οδοντωτή ταινία, η οποία φτάνει μέχρι την ποδιά του και στη συνέχεια διαγράφει ευθεία γραμμή προς τις δυο εξωτερικές πλευρές, παράλληλα με τον λίθινο κοσμήτη.

Στη νότια πλευρά του ναού φαίνεται πως υπήρχε παλαιότερα θύρα[11] η οποία, όμως, αργότερα χτίστηκε, γι’ αυτό και σήμερα υπάρχει μόνο το πεταλόμορφο τόξο που ήταν σχηματισμένο γύρω από το υπέρθυρο. Το υπέρθυρο είναι κλεισμένο με υαλοστάσιο και μεταλλικό διάφραγμα. Το τόξο του υπέρθυρου σχηματίζεται από μονή σειρά πλίνθων και πιθανόν παλαιότερα περιέκλειε μαρμάρινο τόξο ή άλλο γλυπτό που σήμερα έχει αποτοιχιστεί. Το πλίνθινο τοξωτό υπέρθυρο στέφεται με οδοντωτή ταινία, που φτάνει μέχρι την ποδιά του και συνεχίζεται ευθύγραμμα εκατέρωθεν προς τις εξωτερικές πλευρές του νότιου τοίχου, όπου συναντά και περιβάλλει επίσης και τα δύο όμοια μονόλοβα παράθυρα που τονίζονται από διπλή σειρά πλίνθινων τόξων. Πάνω από την οδοντωτή ταινία του υπέρθυρου σχηματίζεται κεραμοπλαστικός διάκοσμος με θέμα εμπνευσμένο από την ελληνική τέχνη[12].

Λεπτομέρεια υπέρθυρου νότιας όψης.

Λεπτομέρεια υπέρθυρου νότιας όψης.

Ο τρούλλος του ναού είναι ο κλασσικός αθηναϊκός[13] με τα μαρμάρινα κολωνάκια, που φέρουν κιονόκρανα και υδρορροές, στις γωνίες του να στηρίζουν τα μαρμάρινα τόξα που περιβάλλουν τα μονόλοβα παράθυρα. Κάτω από το μαρμάρινο τόξο που υπογραμμίζει τον κεραμοσκεπή τρούλλο υπάρχει οδοντωτή ταινία, ενώ τους λοβούς των παραθύρων στολίζουν εξίσου διπλά πλίνθινα τόξα.

Βορειοανατολική άποψη Καπνικαρέας απ' όπου διακρίνονται οι δύο τρούλλοι.

Βορειοανατολική άποψη Καπνικαρέας απ’ όπου διακρίνονται οι δύο τρούλλοι.

Στη βόρεια πλευρά του ναού είναι προσαρτημένο το παρεκκλήσιο[14]. Η τοιχοδομία του παρεκκλησίου, όντας ακανόνιστη, δεν είναι τόσο επιμελημένη όπως εκείνη του υπόλοιπου ναού. Στην ανατολική πλευρά του υπάρχει πολύ μικρό δίλοβο παράθυρο. Οι λοβοί των παραθύρων χωρίζονται από παχύτερο κιονίσκο που φέρει ανάγλυφα σχέδια. Πάνω από το παράθυρο υπάρχει εντοιχισμένο θραύσμα από παλαιοχριστιανικό γλυπτό που απεικονίζει πουλιά εκατέρωθεν του δέντρου της ζωής να τρέφονται απ’ αυτό, ενώ βόρεια του παραθύρου βρίσκεται εντοιχισμένο θραύσμα από επιγραφή.

Στη βόρεια πλευρά του παρεκκλησίου προεξέχει το εγκάρσιο κλίτος το οποίο είναι διακοσμημένο με μεγάλο τοξωτό παράθυρο. Όμοιο παράθυρο υπάρχει και δυτικότερα του βόρειου τοίχου και περιβάλλεται, όπως και το προηγούμενο, με ένα πλίνθινο τόξο. Στην ίδια πλευρά του παρεκκλησίου υπάρχουν δύο θύρες, μια στενότερη προς την ανατολική πλευρά, στο χώρο του ιερού βήματος και μια μεγαλύτερη προς τα δυτικά, στο χώρο του εξωνάρθηκα. Πάνω από τη θύρα στα βορειοδυτικά του παρεκκλησίου υπάρχει σταυρός σχηματισμένος από πλίνθους, ενώ στο μαρμάρινο υπέρθυρο της βορειοανατολικής θύρας είναι σμιλεμένος φυλλοφόρος σταυρός.
Η τοιχοποιία του τρούλλου του παρεκκλησίου υστερεί εμφανώς σε σύγκριση με αυτή του τρούλλου του ναού. Η τοιχοδομία του προσπαθεί να μιμηθεί το πλινθοπερίκλειστο σύστημα με ασύμμετρα κομμάτια λίθων και πλίνθων. Στις γωνίες του τρούλλου βρίσκονται μαρμάρινα κολωνάκια, πάνω σε κάποιο απ’ τα οποία υπάρχει ανάγλυφος σταυρός. Στις οκτώ πλευρές υπάρχει από ένα μονόλοβο παράθυρο, ενώ το λοβό κάθε παραθύρου διακοσμεί μικρό πλίνθινο τόξο και τμήμα οδοντωτής ταινίας.
Στο εσωτερικό του ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου, τον οκταγωνικό τρούλλο[15] βαστάζουν τέσσερις κίονες[16], που φέρουν κιονόκρανα παλαιοχριστιανικά[17]. Το κιονόκρανο που βρίσκεται στο νοτιοδυτικό κίονα έχει σύμφυτο επίθημα και είναι μία παραλλαγή του κορινθιακού κιονόκρανου, διακοσμημένο με συνδυασμό φύλλων ακάνθου στην κάτω ζώνη και ανακαμπτόμενων καλαμοειδών φύλλων στην επάνω[18].

Κιονόκρανο νοτιοδυτικού κίονα

Κιονόκρανο νοτιοδυτικού κίονα, ναός Καπνικαρέας

Το κιονόκρανο του βορειοδυτικού κίονα είναι σύνθετο κορινθιακό, στο οποίο συνδυάζεται ο τύπος του απλού κορινθιακού με το ιωνικό κιονόκρανο[19].

Κιονόκρανο βορειοδυτικού κίονα, ναός Καπνικαρέας

Κιονόκρανο βορειοδυτικού κίονα, ναός Καπνικαρέας

Τα άλλα δύο κιονόκρανα είναι απλού κορινθιακού τύπου. Από αυτά, εκείνο που βρίσκεται στο νοτιοανατολικό κίονα έχει τα χαρακτηριστικά του αρχαίου κορινθιακού κιονόκρανου, ενώ αυτό που βρίσκεται στο βορειοανατολικό κίονα έχει τεκτονικά στοιχεία που υιοθετήθηκαν από τους χριστιανούς γλύπτες και επικράτησαν από τον 6ο αιώνα μ.Χ. και έπειτα[20].

Κιονόκρανο νοτιοανατολικού κίονα

Κιονόκρανο νοτιοανατολικού κίονα, ναός Καπνικαρέας

κιονόκρανο βορειοανατολικού κίονα

Κιονόκρανο βορειοανατολικού κίονα, ναός Καπνικαρέας

Η τοιχοποιία  του εσωτερικού του ναού είναι επιχρισμένη και αγιογραφημένη. Ένα άλλο αξιοπρόσεκτο διακοσμητικό στοιχείο στο εσωτερικό του ναού είναι οι λίθινοι λοξότμητοι λεπτοί κοσμήτες που φέρουν γλυπτό διάκοσμο και περιτρέχουν τη στεφάνη του τρούλλου, το ύψος της γένεσης του τεταρτοσφαιρίου της αψίδας  και τις απολήξεις των παραστάδων[21].

Μαρμάρινο θωράκιο  του 11ου αι. από το ναό της Καπνικαρέας,  Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών (Πανσελήνου Ναυσικά).

Μαρμάρινο θωράκιο του 11ου αι. από το ναό της Καπνικαρέας, Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών (Πανσελήνου Ναυσικά).

Το αρχικό μαρμάρινο τέμπλο του ναού έχει αντικατασταθεί από νεότερο[22], όμως, στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών σώζεται και εκτίθεται μαρμάρινο θωράκιο με φυλλοφόρο σταυρό και ρόδακες, που χρονολογείται στον 11ο αι. και προέρχεται από το τέμπλο του ναού της Καπνικαρέας. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο του παρεκκλησίου είναι κι αυτό νεότερο.

DSC_0139

Σύγχρονο τέμπλο ναού Καπνικαρέας

 

 

 

 

 


[1]  Μπούρας,  Αρχιτεκτονική, σ. 85-128.

[2]  Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 528.

[3]  Krautheimer, Βυζαντινή Αρχιτεκτονική, σ. 481.

[4]  Τα παράθυρα αυτού του τύπου, σε μορφή ελεύθερης τοξοστοιχίας, είναι μία παλαιοχριστιανική επιβίωση που κυριαρχεί στο δεύτερο μισό του 10ου και στις αρχές του 11ου αι., γι’ αυτό και μπορεί να θεωρηθεί ότι ως προς το στοιχείο αυτό το μνημείο αρχαΐζει. Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 524-525.

[5] Για περισσότερα στοιχεία σχετικά με τον εξωνάρθηκα βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 532 κ.ε.

[6] Μπούρας, Ελλαδική Ναοδομία, σ. 49.

[7]  Διακοσμητικά στοιχεία που μιμούνται την πρώτη αραβική γραφή που εμφανίστηκε στην Κούφα της Μεσοποταμίας. Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 526 κ.ε.

[8]  Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 526, 533 κ.ε.

[9]  Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, ό.π., καθώς και εικόνες 5, 7.

[10]  Τόσο οι κίονες όσο και οι βάσεις όπου πατούν αλλά και τα κιονόκρανα με τον αποτμημένο δαντελωτό διάκοσμο στο ανώτερο τμήμα τους, θεωρούνται τμήματα που προέρχονται από παλαιοχριστιανικά κιβώρια και χρονολογούνται στον 6ο αιώνα. Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 535.

[11] Η θύρα αυτή φαίνεται να ήταν ακόμη ανοικτή σε ακουαρέλα του 1836 του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών. Βλ.  Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 524, εικ. 4.

[12]  Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 528 κ.ε.

[13]  Για τα χαρακτηριστικά του αθηναϊκού τρούλλου και την προέλευσή τους βλ.: Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 529 κ.ε.

[14]  Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 535-536.

[15]  Στη βάση των σφαιρικών τριγώνων που βαστάζουν τον τρούλλο του ναού είναι ορατές οι οπές από τα στόμια των εντοιχισμένων ηχητικών αγγείων. Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 521, σημ. 6, όπου και σχετική βιβλιογραφία.

[16]  Στους κίονες του ναού αντιστοιχούν οι τέσσερις παραστάδες, που έχουν κτιστεί εσωτερικά κατά μήκος του νότιου και βόρειου τοίχου, προκειμένου να ενισχύουν τα σημεία όπου μεταβιβάζεται με τα τόξα το βάρος των θόλων. Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 521 κ.ε.

[17]  Βλ. Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη, σ. 51-59 και Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 521 κ.ε.

[18]  Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη, σ. 51-59.

[19]  Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη, ό.π., εικ. 34α-37.

[20]  Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη, ό.π.

[21]  Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 519 κ.ε.

[22]  Το σημερινό τέμπλο, κατασκευής του 1961-’62 , μιμείται το παλαιότερο μεσοβυζαντινό τέμπλο του ναού και αντικατέστησε ξύλινο ψηλό του 1937-’38. Βλ. Γκιολές, Ναός Καπνικαρέας, σ. 537, όπου και σχετική βιβλιογραφία.

 

 

 

 

 

 

Άδεια Creative Commons
Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση-Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές .

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s